Home arrow Historie arrow orgel
orgel
Kabinetorgel Hess Printen Doorsturen
Sinds enkele jaren staat er in de noorder zijbeuk van de koor van de kerk een kabinetorgel uit 1774. Nadat het orgel eerst enkele jaren tot rust is gekomen en geacclimatiseerd is, werd een restauratieplan opgesteld door Peter van Dijk. Van Dijk is al vele jaren de orgeladviseur van de Protestantse Gemeente Utrecht. Besloten is een fondswervingscampagne te straten om de benodigde 77.000 voor de restauratie bijeen te brengen.

Een kabinetorgel is een huisorgel dat, wanneer de deuren gesloten zijn, lijkt op een boekenkast of schrijfbureau. Beter gesitueerde particulieren of klein behuisde kerken schaften zich een dergelijk orgel aan.
hess_orgel.jpg
Geschiedenis
In wiens opdracht dit orgel is gebouwd, is niet bekend. Wel is bekend dat het orgel in 1774 werd gebouwd  door Hendrik Hermanus Hess te Gouda. Ook over de eerste 125 jaar van dit orgel is niets bekend. Wel dat het rond 1900 opduikt op een veiling en gekocht wordt door de Oud Gereformeerde Gemeente aan de Bootstraat. Rond 1959 gaat het orgel in eigendom over naar de Gereformeerde Gemeente in Nederland aan de Zandhofsestraat. Dan komt het in handen van de familie Otte in Bosch en Duin die het in 2003 aan de Jacobikerk schenkt.

H.H. Hess
Hess (1735-1794) werd geboren als kleermakerszoon in Leeuwarden. Hij ging op zoek naar een ander ambacht. Samen met zijn broer Joachim besprak hij in Gouda de mogelijkhe­den. De ambachten die on­der de bescherming van de gilden vielen, waren slechts bereikbaar na het afleggen van een proeve van be­kwaamheid. Aangezien Hen­drik vermoedelijk alleen in het kleermaken bedreven was, moest hij naar een vrij ambacht uitzien. Joachim was organist in Gouda en het was dus niet vreemd dat hij op de gedachte kwam dat zijn broer een orgelmakerij zou beginnen.Hij leerde het vak op bijzondere wijze: eigenlijk door het af­kijken van het werk van zijn knechten. Bovendien hielp zijn broer Joachim hem.

Hendrik is vooral bekend geworden als bouwer van huisorgels. Dr. A.J. Gierveld beschrijft in zijn proefschrift 43 huisorgels van Hess. De makelij en klankkwaliteit van de huisorgels variëren van grof tot fijnmazig. Als kerkor­gelbouwer is hij minder be­kend geworden. Er zijn 12 orgels met zekerheid aan hem toe te schrijven, waar­van er slechts vijf geheel of gedeeltelijk bewaard zijn ge­bleven.

Curieus
Boven het klavier staat de volgende tekst geschilderd: H.H. Hess Me Fecit. Goudæ. 1747". Curieus is de vermelding van het jaartal want dit kopt niet! Hess was toen nog maar 12 jaar en was nog kleermakersknecht in Leeuwarden. Bovendien heeft onderzoek met een kwartslamp aangetoond dat de laatste twee cijfers van het jaartal oververguld zijn. Mede gelet op de meubelstijl wordt in het algemeen aan­genomen dat het bouwjaar 1774 is.


De orgelkast van het Hess kabinetorgel in de Jacobi­kerk is in slechte staat en het instrument zelf verkeert in een uiterst matig bespeel­bare toestand. Als niet op afzienbare termijn een res­tauratie wordt uitgevoerd, staat het voortbestaan van dit historische kabinetorgel op de tocht. Bovendien kan het, zolang het orgel in deze staat verkeert, niet gebruikt worden.

Bij de restauratie wordt alles onder handen genomen: de kast, de windvoorziening, het klaviatuur, de windlade en het pijpwerk. Er wordt twee jaar voor deze restauratie uitgetrokken en deze staat onder toezicht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

 
het Garrels-Meere orgel Printen Doorsturen

Het orgel in de Jacobikerk heeft een rijke geschiedenis. Al in 1509 was er sprake van een orgel, gebouwd door Gerrit Pietersz. De hoofdwerkkas van het huidige orgel is het enige deel dat hiervan is overgebleven. Van het oorspronkelijke snijwerk aan deze orgelkas is een aantal details in beschadigde vorm bewaard gebleven. De ornamentiek die het heden ten dage het orgel siert, werd in neo-klassieke stijl in 1823 aangebracht door Abraham Meere.

In 1609 werd met de orgelmakers Dirck Petersz. De Swart en Jacob Jansz van Lin een contract getekend voor een grote restauratie.
De dispositie luidde :

 

Hoofdwerk (blokwerk):
Prestant 12’, Octaaf 6’, Octaaf 3’, Mixtuur, Scherp.
Rugwerk:
Prestant 6’, Quintadeen 6’, Octaaf 3’, Fluit 3’, Mixtuur, Schalmei 6’, Touzijn 6’.
Bovenwerk:
Holpijp 6’, Fluit 3’, Nasard, Gemshoorn 1 ½’, Sifflet, Cimbel, Trompet 6’.
Pedaal:
Aangehangen. Manuaal omvang FGA – g2,a2.

In 1742 voerde de duitse orgelbouwer Rudolph Garrels een ingrijpende ombouw uit. Met gebruikmaking van het oude pijpwerk en plaatsing van nieuwe registers werd het orgel totaal omgebouwd. Aan de hoofdwerk dispositie werd in 1750 door de Utrechtse orgelbouwer H.H.Bätz een Cornet 4st. toegevoegd

 

Hoofdwerk (Garrels ombouw):
Prestant 16’, Octaaf 8’, Holpijp 8’, Octaaf 4’, Openfluit 4’, Roerfluit 4’, Quint 3’, Octaaf 2’, Woudfluit 2’, Sesquialter 3st, Mixtuur, Trompet 8’, Cornet 4st van Bätz.
Rugwerk:
Prestant 8’, Quintadeen 8’, Octaaf 4’, Superoctaaf 2’, Flageolet 1, Sesquialter, Mixtuur.
Pedaal:
Bourdon 16’, Octaaf 8’, Octaaf 4’, Mixtuur, Bazuin 16’. Manuaal omvang C – c3.
Pedaal omvang C – d1.

In 1823 vond een grote ombouw plaats door de Utrechtse orgelbouwer Abraham Meere. Het rugwerk werd geheel vernieuwd, er werd nieuw oxaal gemaakt en grote delen van de

ornamentiek van de hoofdwerkkast werden nieuw vervaardigd. De rugwerkdispositie luidt:

 

Rugwerk (Meere ombouw):
Praestant 8’, Holpijp 8’, Quintadena 8’,Flute traver. 8’, Octaaf 4’,Gemshoorn 4’,Octaaf 2’, Woudfluit 2’, Quint 11/3’,Flageolet 1, Carillon, Mixtuur,Sexquialter.
Rugwerk:
Fagot 8’, Vox humana 8’.
Manuaal omvang C-c3.

In de periode 1883 – 1911 verrichten de Utrechtse orgelbouwers J.F.Witte en J.de Koff restauratiewerkzaamheden en werden naar de muzikale smaak van die tijd, registers als Violon, Gamba en Vox-celeste op het orgel geplaatst, waarvoor op het hoofdwerk de Openfluit werd geofferd. Op het rugwerk verdwenen karakterestieke registers als Carillon, Flageolet, Sexquialter, Flute travers, Quint 11/3.

In 1978 voltooiden de Utrechtse orgelmakers de gebr.van Vulpen een grote algehele restauratie. Uitgangspunt van de restauratie werden de reconstrcutie van het het rugwerk te reconstrueren naar de situatie van 1823, en anderzijds de reconstructie van het hoofdwerk en de pedaal naar de situatie van 1750. In klankgeving van hoofdwerk en pedaal werd in grote lijnen de aangetroffen situatie gehandhaafd. Wel werden balgen ,windladen, register en speelmechanieken gerestaureerd en konden de oude Garrelsklavieren, die ondanks vervanging in 1911 nog bewaard waren gebleven, weer herplaatst worden.

Klankherstel van het Orgel in 1996/1997, door de orgelmakers de gebr. Van Vulpen. Op basis van gegroeide kennis van historische klankgeving, was het anno 1997 verantwoord om een herintonatie van het pijpwerk van het hoofdwerk en pedaal te doen plaats vinden.Ook werden correcties in klankgeving van het rugwerk uitgevoerd.

De huidige dispositie van het Garrels – Meere orgel in de Jacobikerk

Hoofdwerk (C – c3 lade 1742)
Prestant 16’
Octaaf 8’
Holpijp 8’
Octaaf 4’
Openfluit 4’
Roerfluit 4’
Quint 3’
Octaaf 2’
Woudfluit 2’
Mixtuur 4,5,6 sterk Bas/Discant
Sexquialter 3 sterk
Cornet 4 sterk Discant
Trompet 8’
Tremulant

Rugwerk (C – c3 lade 1823)
Praestant 8’
Flute travers 8’ Disc.
Holpijp 8’
Quintadeen 8’
Octaaf 4’
Gemshoorn 4’
Octaaf 2’
Woudfluit 2’
Quint 1 1/3’
Flageolet 1’
Carillon 3 sterk Discant
Sexquialter 2sterk Discant.
Mixtuur 3-6 sterk Bas/Discant
Fagot 8’ Bas/Discant
Vox Humana 8’ Bas/Discant Tremulant

Pedaal (C – d1 lade 1742)
Prestant 16 (transmissie Hw)
Bourdon 16’
Octaaf 8’
Octaaf 4’
Mixtuur 4-5 sterk
Bazuin 16’

Gehalveerde Manualkoppels.
Koppels: Pedaal + Hoofdwerk, Pedaal + Rugwerk
Temperatuur; Neidhardt III
Toonhoogte; a’ = 438 Herz, Winddruk: 76 mm.

 

Bron: Het Garrels-Meere orgel in de Jacobikerk te Utrecht (bijdrage adviseur P.van Dijk). Uitgave: Heringebruiknemingscommissie Jacobi-orgel, 1997.

In 2005 heeft Gerrit Christiaan de Gier (1962) organist Theo Teunissen opgevolgd die sinds 1978 de vaste bespeler van het Jacobi-orgel was. Gerrit Christiaan de Gier studeerde aan het Utrechts Conservatorium bij Nico van den Hooven en Jan Welmers.  Hij behaalde de diploma’s docerend musicus en uitvoerend musicus "met onderscheiding" in 1987. Aan het Nederlands Instituut voor Kerkmuziek slaagde hij voor het examen kerkmuziek met vermelding van een grote mate van creativiteit voor improvisatie. Bij Jan Raas en Jan Welmers studeerde hij improvisatie. Verder nam hij deel aan internationale interpretatiecursussen aan de Haarlemse Zomeracademie bij Martin Haselböck, Daniel Roth en Gisbert Schneider en aan de Internationale Meisterkurze für Musik te Zürich bij Jean Guillou. In Parijs ontving hij privé-lessen van Jean-Paul Imbert. In 1982, nog tijdens zijn opleiding, won hij de derde prijs van het Internationale Albert Schweitzer Orgelfestival in Deventer. In 1990 won hij de eerste prijs van de Internationale Orgeldagen Rijnstreek te Nijmegen. Gerrit Christiaan de Gier heeft een breed repertoire en verleende aan tal van radio-uitzendingen en speciale projecten zijn medewerking. Vermeldenswaard is de integrale uitvoering van de orgelwerken van Johann Sebastian Bach op het Van Vulpen-orgel in de Oude St. Nicolaaskerk te IJsselstein(Utr.), waarvan hij vele jaren de vaste bespeler was. Hij heeft een uitgebreide lespraktijk en is tevens docent kerkorgel aan Kunstpuntgouda, afdeling Muziek te Gouda. Ook neemt hij regelmatig zitting in beoordelingscommissies. Momenteel is hij organist van de Jacobikerk te Utrecht. 


In de Jacobikerk zijn verkrijgbaar:
De uitgave Heringebruikneming van het Garrels/Meere-orgel in de Jacobikerk 1997.

 
Kerkdiensten
zo 12 sep om 10:00 uur
ds. A. Markus - doopdienst
zo 12 sep om 17:00 uur
ds. D.M. Heikoop, Bedum
Diensten (live) beluisteren  sound_icon.gif
Eerstvolgende activiteiten

di 7 sep - cursus discipelschap
di 7 sep - mama jacobi
zo 12 sep - open dienst
di 14 sep - cursus discipelschap
zo 19 sep - startzondag
di 21 sep - cursus discipelschap
do 23 sep - mama jacobi
--Meer activiteiten--

Jacobimail
Meld je aan voor de jacobimail emailnieuwsbrief en blijf op de hoogte alle activiteiten
Naam:
Emailadres:


360 graden film

Unieke 360 graden film van de Jacobikerk.

IKON Kerknieuws
RD Kerk en Godsdienst nieuws